Willem Schermerhorn werd op 17 december 1894 geboren in een boerengezin te Akersloot. Hij studeerde civiele techniek in Delft, waar hij in 1926 hoogleraar landmeting werd. Hij ontwikkelde de luchtkartering (cartografie met behulp van luchtfoto's) wat hem internationale faam en, in zijn latere leven, verscheidene eredoctoraten opleverde.
Van mei 1942 tot december 1943 werd Schermerhorn, met honderden andere vooraanstaande Nederlanders, door de Duitse bezetter gegijzeld in het kleinseminarie Beekvliet in St. Michielsgestel. In de discussies aldaar over politieke vernieuwing was het idee gelanceerd van een "doorbraak" van de traditionele "anti-these" tussen confessionele en andere partijen door de oprichting van een brede, progressieve organisatie. Met dit doel voor ogen werd in mei 1945 de Nederlandse Volksbeweging gevormd, waarvan Schermerhorn voorzitter werd.
Na de bevrijding van Nederland formeerden Drees en Schermerhorn, lid van de Vrijzinnig Democratische Bond (VDB), een extraparlementair kabinet (juni 1945-mei 1946). Schermerhorn mocht van Drees eerste minister worden; hij liet zich bij koninklijk besluit tot permanente voorzitter van de ministerraad benoemen (tevoren werd de voorzitter door de ministers aangewezen). Pas in september kwam de 'Tijdelijke Staten-Generaal' bijeen, bestaande uit de overgebleven parlementsleden van 1940 en gezuiverd van NSB-ers en enkele andere onvaderlandse elementen. Zij werden door de regering belast met de vorming van de 'Voorlopige Staten-Generaal' (de Tijdelijke Staten-Generaal aangevuld met benoemde leden), die in november bijeenkwamen. Tevoren had de regering, profiterend van het gebrek aan parlementaire controle, zoveel mogelijk wetten uitgevaardigd. Ook de Voorlopige Staten-Generaal werd door haar niet geheel serieus genomen. Schermerhorn verdedigde zijn beleid liever rechtstreeks bij het volk, via pers en radio die door de Regeringsvoorlichtingsdienst (onder zijn onmiddellijk gezag) werden bespeeld.
Van de 'doorbraak' kwam intussen weinig terecht. De oude politieke partijen werden hersteld, zij het soms onder een andere naam, en ook de verzuilde omroepen keerden terug, ofschoon Schermerhorn een nationale omroep had gewenst. SDAP, VDB en enkele kleinere organisaties vormden in februari 1946 de Partij van de Arbeid, waarvan Schermerhorn lid werd.
De regering moest afrekenen met de erfenis van de oorlog. Zij leidde de zuivering (uitsluiten van ambtenaren, journalisten, studenten, werkgevers en kunstenaars wegens collaboratie) en de 'bijzondere rechtspleging' tegen landverraders. Minister van Financiën P. Lieftinck zorgde voor rust in het economische leven. Hij voorkwam prijsopdrijvingen door de oude geldvoorraden te blokkeren en nieuwe geldmiddelen naar behoefte uit te geven. Een nieuw probleem vormde Indonesië. Na afloop van de Japanse bezetting van Nederlands Indië in augustus 1945 werd de Republiek Indonesië uitgeroepen. De regering weigerde met revolutieleider Soekarno te praten. Toch vond in april 1946 op de Hoge Veluwe overleg plaats met vertegenwoordigers van de Republiek, door luitenant-gouverneur-generaal H.J. van Mook naar Nederland gehaald. KVP-leider Carl Romme sprak in de Volkskrant van "de week der schande" en veel Nederlanders waren het met hem eens. Het overleg leverde overigens niets op.
Na de verkiezingen van mei 1946 trad het kabinet-Beel aan. Schermerhorn werd voorzitter van de commissie-generaal die voor Nederlands Indië een nieuwe rechtsorde moest ontwerpen. Deze bereikte in november 1946 het akkoord van Linggadjati. Nederland en de Verenigde Staten van Indonesië zouden een Nederlands-Indonesische Unie vormen met de koning(in) aan het hoofd. De regering gaf aan het akkoord haar eigen uitleg en van uitvoering kwam weinig terecht. Onder grote publieke druk stelde Schermerhorn militair ingrijpen aan de regering voor. De eerste politionele actie duurde van 21 juli tot 4 augustus 1947. Onder druk van de Veiligheidsraad moest Nederland daarna aanschuiven aan de conferentietafel. In september werd de commissie-generaal opgeheven.
Schermerhorn was lid van de Tweede Kamer (1948-1951) en van de Eerste Kamer (1951-1965). Tevens was hij van 1951 tot 1965 directeur van het Internationaal Instituut voor Luchtkartering in Delft. Hij overleed op 10 maart 1977 te Haarlem. |
