Ali Khamenei

Ali Hosseini Khamenei (Perzisch: آیت‌الله سید علی خامنه‌ای) (Mashhad, 19 april 1939 – Teheran, 28 februari 2026) was een Iraanse grootayatollah. Van 1981 tot 1989 was hij president van Iran en van 1989 tot zijn dood in 2026 de hoogste leider van Iran.

Vroege levensjaren en opleiding

Seyyed Ali Hosseini Khamanei werd geboren op 19 april 1939 als zoon van Javad Khamenei, een alim en mujtahid geboren in Najaf, Irak, en zijn tweede vrouw Khadijeh Mirdamadi (dochter van Hashem Mirdamadi) in Mashhad. Hij was de zesde van acht kinderen, de derde van zijn moeder Twee van zijn broers zijn ook geestelijken; zijn jongere broer, Hadi Khamenei, is krantenredacteur en geestelijke. Zijn oudere zus Fatemeh Hosseini Khamenei stierf in 2015 op 89 jaar leeftijd. Zijn vader was een etnische Azerbeidzjaanse Turk uit Khamaneh. Zijn moeder was een etnische Perziër uit Yazd.

Khamenei's opleiding begon op vierjarige leeftijd door de Koran te leren in Maktab; [4] hij bracht zijn basis- en geavanceerde niveaus van seminarie studies door aan de hawza van Mashhad, onder mentoren als Sheikh Hashem Qazvini en Ayatollah Milani.

In Mashhad bezocht Khamenei zowel seculiere intellectuelen als de Beweging van Godaanbiddende Socialisten, een politieke organisatie die het islamitisch socialisme bepleitte en werd beïnvloed door figuren als Karl Marx, Che Guevara, Tito en Ali Shariati; Khamenei nam deel aan hun seminars en preken, die voor Abbas Milani zijn latere derdewereldisme zouden beïnvloeden. In 1957 ging hij naar Najaf, maar keerde al snel terug naar Mashhad omdat zijn vader niet bereid was hem daar te laten blijven. In 1958 vestigde hij zich in Qom, waar hij de lessen volgde van Husayn Burujardi en Ruhollah Khomeini. Net als veel andere politiek actieve geestelijken in die tijd was Khamenei veel meer betrokken bij de politiek dan bij de religieuze wetenschap.

Khamenei zou zijn opvoeding later in autobiografische reflecties omschrijven als opgegroeid in een diep religieus huishouden. Hij verklaarde dat zijn moeder uit een religieuze gezin kwam en dat religieuze opvoeding zijn jeugd vormde. Hij herinnerde zich dat hij uitblonk in zijn studie, dat hij de Koran op school reciteerde en al vroeg interesse ontwikkelde in hadith en profetische verhalen. Hij beschreef familiebijeenkomsten waarin zijn moeder koranverzen reciteerde, vooral die over de levens van de profeten. Hij benadrukte zijn brede intellectuele interesses die verder gaan dan religieuze wetenschap, waaronder wiskunde, aardrijkskunde en vooral geschiedenis.

Als adolescent las Khamenei veel in literatuur, poëzie en romans, raakte bekend met belangrijke werken uit de Perzische poëzie en begon op jonge leeftijd met het componeren van poëzie. Hij typeerde zichzelf als iemand met een sterk geheugen en aanleg voor literaire kritiek, waarbij hij verklaarde dat hij zich teksten kon herinneren die hij in de adolescentie had gelezen en dat zijn kritiek op poëzie vaak werd bevestigd door dichters en publiek. Hij vertelde dat hij tijdens het Pahlavi tijdperk ooit uit een rijdende trein sprong om zijn gebeden op tijd uit te voeren. Hij beschreef zijn jeugd als gekenmerkt door armoede en merkte op dat zijn familie in een arme buurt van Mashhad woonde, dat zijn moeder kleding maakte van de oude kleding van zijn vader en dat ze soms onvoldoende voedsel hadden, afhankelijk van kleine hoeveelheden rozijnen of melk die waren gekocht met kleine bedragen van familieleden.

Politieke carrière

Khamenei was een volgeling en vertrouwensman van Ruhollah Khomeini en als zodanig een tegenstander van de westerse politiek van sjah Mohammad Reza Pahlavi. Tussen 1964 en 1978 zat hij om die reden regelmatig gevangen. Na de val van de sjah in 1979 werd hij lid van de Islamitische Revolutionaire Raad, minister en vrijdag-imam in Teheran. Als voorganger in het vrijdagmiddaggebed in de hoofdstad hield hij steevast opzwepende preken, waarmee hij de gelovigen in vervoering bracht.

Op 27 juni 1981 overleefde hij een aanslag op zijn leven. Tijdens een persconferentie ontplofte er een bom die was verstopt in een cassetterecorder. Hoewel Khamenei naast de recorder zat, overleefde hij de aanslag. Sindsdien was hij gehandicapt aan zijn rechterhand. Voor zijn volgelingen was dit het bewijs dat hij een "levende martelaar" was.

Na de moord op Mohammad Ali Rajai werd Khamenei door een overgrote meerderheid gekozen tot president van Iran. Zo werd hij de eerste geestelijke die dit ambt in Iran bekleedde.

Als president leidde hij ook de Islamitische Republikeinse Partij. Net als zijn voorganger Khomeini had Khamenei een bijna onbeperkte macht over alle staatsinstellingen.

In 1985 werd hij herkozen voor een tweede termijn. In tegenstelling tot zijn voorganger Abolhassan Bani Sadr raakte hij zelden in conflict met de hoogste leider van Iran. Na de dood van Khomeini werd Khamenei op 4 juni 1989 gekozen tot hoogste leider van Iran.

Khamenei was een voorstander van een conservatief islamisme, dat slechts zelden hervormingen toestaat. Hierbij kreeg hij steun van de in de jaren 1980 opgerichte Raad van Hoeders. Deze Raad bestaat uit zes sjiitische moellahs en zes juristen en waakt over alle politieke benoemingen, parlementsbesluiten en over de censuur.

Eind jaren negentig liet hij enkele hervormingen toe om een eind te maken aan de internationaal geïsoleerde positie van Iran. De hervormingsbeweging nam in 1997, na de verkiezing van Mohammad Khatami tot president, een vlucht.

Begin jaren 2000 werd hij in toenemende mate geconfronteerd met protesten tegen zijn repressieve bewind en de onderdrukking van vrouwen. Hij trad hard op tegen die protesten. Toch namen de demonstraties in omvang en intensiteit in 2022 sterk toe in Iran. In september van dat jaar waren een reeks aanhoudende protesten en burgerlijke onrust. Volgens de VN waren twee maanden later inmiddels meer dan 378 mensen gedood, waarmee het de dodelijkste protesten waren geworden onder het bewind van Khamenei sinds 2019. Bij protesten in 2026 vielen aanzienlijk meer doden (Bloedbad in Iran (2026)).

Overlijden en opvolging

Op 28 februari 2026 begonnen de Verenigde Staten en Israël oorlogshandelingen tegen Iran met als primair doel het leiderschap uit te schakelen. De door Israël gevoerde militaire operaties dragen de naam Roaring Lion, de US kozen de codenaam Epic Fury. Door zorgvuldige voorbereiding door de Mossad en CIA, werden op de eerste dag door een precisiebombardement op de residentie van de Opperste Leider niet alleen Ali Khamenei gedood, maar ook kopstukken van het Iraanse regime waaronder de leider van de Iraanse Revolutionaire Garde. Volgens de Amerikaanse president Donald Trump en de Israëlische premier Benjamin Netanyahu zullen gezamenlijke militaire operaties nog weken worden voortgezet. Aanvankelijk ontkenden de Iraanse autoriteiten het overlijden van Khamenei. Op 1 maart bevestigden zij zijn overlijden en dat van zijn naaste medewerkers. Bij de aanvallen kwamen ook zijn dochter, schoonzoon en kleinkind om het leven. Zijn echtgenote, Mansoureh Khojasteh Bagherzadeh, werd eveneens geraakt en overleed op 2 maart aan haar verwondingen.

Aangezien de positie van hoogste leider van Iran wordt benoemd door de Raad van Experts en de functie van Vice-Hoogste leider in 1989 is afgeschaft, had Khamenei geen officieel aangewezen opvolger. Het Iraanse staatspersbureau ISNA meldde na de dood van Khamenei dat er een 'driekoppige overgangsraad' was gevormd, bestaande uit Alireza Arafi, Gholamhossein Mohseni Ejei (hoofd van de rechterlijke macht) en president Masoud Pezeshkian. Deze overgangsraad nam de leiding van Iran op zich tot er een nieuwe opperste leider is benoemd. De Iraanse Revolutionaire Garde dringt erop aan om snel een opvolger te benoemen. Fars meldt verder dat Khamenei wordt begraven in Mashhad.

The New York Times meldde dat Mojtaba Khamenei, de zoon van ayatollah Ali Khamenei, als de meest waarschijnlijke opvolger wordt gezien. Op 8 maart werd bekend dat Mojtaba Khamenei zijn vader opvolgt als opperste leider van Iran aldus een besluit van de Raad van Experts.