Leo Vroman

Leo Vroman (Gouda, 10 april 1915 – Fort Worth, 22 februari 2014) was een Nederlands-Amerikaans dichter, (toneel)schrijver, tekenaar, schilder, bioloog en hematoloog. In Nederland is hij vooral bekend als dichter. Zelf beschouwde hij zich allereerst als wetenschapper. Vroman woonde en werkte vanaf 1947 in de Verenigde Staten en werd in 1951 Amerikaans staatsburger. Toch geldt hij als een van de belangrijkste Nederlandse dichters. In 1964 ontving hij de P.C. Hooft-prijs.

Biografie

Vroman was van Joodse afkomst en woonde tot aan het begin van de Tweede Wereldoorlog aan de Krugerlaan 87 in Gouda. Hij studeerde, na de Rijks-HBS in Gouda, van 1932 tot 1940 biologie in Utrecht. Tijdens zijn studie leerde hij Albert Alberts, Kees Stip en Anton Koolhaas kennen op studentenvereniging Unitas. Met zijn vriend Anton Koolhaas maakte hij voor de Tweede Wereldoorlog strips voor kranten.

Na de inval van de Duitsers op 10 mei 1940 vertrok Vroman op 14 mei met een taxi vanuit Utrecht naar Scheveningen. Onderweg deed hij zijn ouderlijk huis in Gouda aan en nam hij afscheid van zijn ouders, die een paar honderd gulden en zijn paspoort hadden klaargelegd. Met een zeilboot wist Vroman naar Engeland te ontkomen. Vandaar reisde hij naar Nederlands-Indië. In Batavia voltooide hij zijn studie. Vervolgens diende hij als soldaat bij de infanterie-eenheid Landstorm IV.

Toen de Japanners Nederlands-Indië binnenvielen, werd Vroman geïnterneerd en verbleef hij in verschillende jappenkampen (onder andere in Bandoeng, Tjilatjap, Batavia en Singapore). In november 1943 werd hij per boot overgebracht naar een kamp in Osaka. Hij kwam er in de droogdokken te werken. Dankzij een zware longontsteking en een Schotse medegevangene werd hem het leven gered: toen hij dankzij de Schot in een ziekenhuis werd opgenomen, werd de barak waar hij normaal gesproken verbleef, getroffen door een brandbom. Ook in Nagaoka verbleef hij in een kamp.

Na de Tweede Wereldoorlog, toen hij na zijn gevangenschap in Manilla verbleef, wilde de Nederlandse overheid hem als soldaat naar Nederlands-Indië sturen. Hij weigerde en op advies van een oom vertrok hij naar de Verenigde Staten, waar hij in New York terechtkwam en werkte als wetenschappelijk onderzoeker (hematoloog) op het gebied van de bloedstolling.

Vroman trouwde op 10 september 1947 met de antropologe Tineke Sanders, met wie hij sinds 1938 verloofd was geweest. Vanwege de oorlog hadden zij elkaar jarenlang niet gezien. Ze kregen twee dochters: Geraldine in 1950 en Peggy Ann in 1952. Vanaf 1951 was Vroman Amerikaans staatsburger. In de Verenigde Staten had hij heimwee naar Holland. Dit bracht hem tot de – intussen gevleugelde en veelgeciteerde – woorden: 'Liever heimwee dan Holland.'

In 2009 werd een documentaire over het echtpaar Vroman gemaakt: Soms is liefde eeuwig. Op 10 april 2013, de dag dat hij 98 jaar oud werd, schreef hij voor de website van HP/De Tijd een blog over herinneringen aan eerdere verjaardagen. In 2026 verscheen een vuistdikke biografie van Atte Jongstra: Inkt, bloed & liefde. Leo Vroman (1915-2014).

Wetenschappelijke carrière

Leo Vroman promoveerde in 1958 aan de Rijksuniversiteit Utrecht. Zijn proefschrift was getiteld Surface contact and thromboplastin formation. In 1967 verscheen zijn wetenschappelijke boek Blood en drie jaar later ontving hij de Individual Science Award van de Wayne State University in Detroit (Michigan). In 1987 kreeg hij de zilveren Akademiepenning van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen. In zijn vakgebied is zijn naam vereeuwigd in het vromaneffect; de herkenning en opsporing van bepaalde bloedstollingsverschijnselen.

Vroman als dichter

In de oorlogsjaren verschenen twee gedichten van zijn hand in het baldadige en surrealistische tijdschrift De Schone Zakdoek. Vroman debuteerde in 1946 met de bundel Gedichten. Hiervoor had hij in diverse tijdschriften gedichten gepubliceerd. Veel van zijn werk werd door hem geïllustreerd.

Zijn gedichten bleef hij voornamelijk in het Nederlands publiceren. In sommige gedichten schoot hij heen en weer tussen het Nederlands en het Engels. Vroman gebruikte in zijn werk ook door hem verzonnen woorden, als 'pootjesdier', 'peinskasje' en 'hersenkistje'.

Criticus Kees Fens noemde Vroman ooit 'de vlakbijste dichter' van Nederland. Vromans gedichten zijn levendig en herkenbaar, al sinds zijn debuut in 1946. Hij behoort tot geen enkele stroming binnen de literatuur, maar heeft een speelse, grillige, soms surrealistische stijl.

alle malen zal ik wenen.

Ik heb nooit een geheugen gehad. Ik mis het ook niet.

Eerlijk duurt wel vaak het langst, maar verliest het van de angst.

Wie pijn beschouwt als dure plicht, mag lachen met een dood gezicht.

Liever heimwee dan Holland.

Ik Joods?

en de zachtgelovige heeft niets meer te beweren.

terwijl ik geloof dat alles heilig is.

Literaire prijzen

In Nederland won Vroman bijna elke literaire prijs die er te winnen viel.

1950 – Lucy B. en C.W. van der Hoogtprijs voor Gedichten, vroegere en latere.

1956 – Poëzieprijs van de gemeente Amsterdam voor Uit slaapwandelen.

1961 – Poëzieprijs van de gemeente Amsterdam voor Voor Jan Greshoff en voor een meisje zonder hoofd.

1962 – Boekenmarktprijs voor Twee gedichten.

1964 – P.C. Hooft-prijs voor zijn poëtisch oeuvre.

1964 – Prijs van de Stichting Kunstenaarsverzet 1942-1945 voor zijn poëtisch oeuvre.

1996 – VSB Poëzieprijs, voor Psalmen en andere gedichten.

Ander eerbetoon

Vroman was ereburger van Gouda.

Op 16 juni 1989 ontving hij in de Martinikerk in Groningen, in het bijzijn van koningin Beatrix, het eredoctoraat in de Letteren van de Rijksuniversiteit Groningen.

Op 1 augustus 2002 werd de Goudse Scholengemeenschap, een voortzetting van de Rijks HBS, vernoemd naar de oud-leerling Leo Vroman.

Op 10 april 2015, zijn honderdste geboortedag, is op het dak van de Chocoladefabriek in Gouda (verzamelgebouw van o.a. de bibliotheek en het streekarchief) door Jeroen Henneman vervaardigd beeld van Vroman onthuld.

Op de vooravond van zijn honderdste geboortedag is de cd 'De Vogel in mijn Borst' van Frans van Deursen uitgekomen met gedichten van Vroman op muziek gezet door Michiel Borstlap, Bertolf, Spinvis, Jeroen Zijlstra, Wouter Planteijdt, Bob Zimmerman, Henk Hofstede, Rutger Molenkamp, Theo Nijland, Paul de Munnik en Daniël Lohues.

De biografie over Vroman 'Hoe mooi alles' van Mirjam van Hengel is door regisseur Léon van der Sanden bewerkt tot een theaterstuk. Het is op 26 september 2015 in première gegaan met in de hoofdrollen Kees Hulst en Esther Scheldwacht.

In 2018 werd in Utrecht, bij de sterrenwacht, een bankje geplaatst op de plek waar Leo en Tineke hun eerste kus hadden.

In 1987 ontving Vroman samen met A.J. Wiggers de Akademiepenning van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, voor hun verdiensten voor de wetenschap.