TroostplekDe internet rustplaats

In memoriam · condoleanceregister

Paul Crutzen

ook bekend als Paul Crutzen

Geboren
3 december 1933
Overleden
28 januari 2021
Leeftijd
87 jaar
Rustplaatsen
Wetenschappers & uitvinders Bekende mensen, Nederland Landen

Biografie

Paul Josef Crutzen (Amsterdam, 3 december 1933 – Mainz, 28 januari 2021) was een Nederlandse meteoroloog. Samen met Mario Molina en Frank Sherwood Rowland won hij in 1995 de Nobelprijs voor Scheikunde voor hun verrichtingen op het gebied van de atmosfeerchemie, in het bijzonder het ozongat.

Levensloop

Paul Crutzen werd geboren in Amsterdam als zoon van Jozef Crutzen en Anna Gurk. Zijn vader was kelner en zijn moeder kokkin. In 1951 behaalde hij aan het St.-Ignatiuscollege te Amsterdam zijn eindexamen HBS. Hij kreeg geen beurs voor de universiteit, omdat zijn eindexamenresultaten ten gevolge van ziekte onvoldoende waren, met uitzondering van de exacte vakken. In plaats daarvan volgde hij de mts. Dit was tot 1957 de aanduiding van wat later hts zou heten, een opleiding op hbo-niveau. Van 1954 tot 1958 werkte hij als bruggenbouwer voor de gemeente Amsterdam en vervulde hij zijn dienstplicht.

In Zwitserland ontmoette hij de Finse Terttu Soininen, met wie hij in 1958 in het huwelijk trad. Zij gingen in Zweden wonen. Crutzen kreeg een baan als computerprogrammeur bij de vakgroep meteorologie aan de universiteit van Stockholm. Tot 1966 was hij betrokken bij een aantal projecten, met name op het gebied van numerieke voorspellingsmodellen. Op advies van de toenmalige directeur Bert Bolin volgde hij zijn werkcolleges en in 1963 behaalde hij zijn doctoraalexamen aan de universiteit van Stockholm in een combinatie van wiskunde, statistiek en meteorologie. Hij kon geen natuurkunde of scheikunde studeren, omdat hij de tijd niet had om practica te doen. Om die reden koos hij voor theoretische natuurkunde.

Crutzen promoveerde in 1973 aan de Universiteit van Stockholm tot doctor in de meteorologie. Aan dezelfde universiteit was hij van 1959 tot 1974 werkzaam als onderzoeker. Van 1968 tot 1970 doceerde hij ook aan de Universiteit van Oxford. In 1974 verhuisde hij met zijn jonge gezin − hij was inmiddels vader van twee dochters − naar de Verenigde Staten. Van 1974 tot 1980 werkte hij in het National Center for Atmospheric Research in Boulder, Colorado. Vanaf 1980 was Crutzen hoofd van het departement voor atmosferische chemie van het Max Planck Instituut in Mainz. In 1998 ging hij met emeritaat en droeg hij de leiding van het instituut over aan de Nederlander Jos Lelieveld. Van 1997 tot 2002 was hij hoogleraar Aeronomie bij de faculteit Natuur- en sterrenkunde van de Universiteit Utrecht.

Hij overleed in het Duitse Mainz op 87-jarige leeftijd.

Wetenschappelijk werk

In de jaren zestig en zeventig bestudeerde Crutzen de invloed van stikstofoxiden op de ozonlaag. De op dat moment bekende theorie van Chapman over de samenhang van zuurstof, ultraviolette straling en O3 (ozon) leverde slechts een kwalitatieve overeenkomst op met ozonwaarnemingen, en geen kwantitatieve. Crutzen postuleerde dat ook de invloed van NO, vooral afkomstig van het van biogene oorsprong zijnde lachgas (N2O), van belang is om het gedrag van ozon in de stratosfeer te verklaren. NO, via fotolyse gevormd uit lachgas, gaat een katalytische reactie met ozon aan, waarbij ozon wordt omgezet in gewone zuurstof (O2). Die reacties leiden tot een evenwichtsconcentratie van ozon die ook kwantitatief in overeenstemming is met ozonwaarnemingen. NO blijft bij de reacties intact en kan telkens opnieuw ozon omzetten in zuurstof.

Dit postulaat van Crutzen was van groot belang en leidde tot de gedachte dat wellicht ook andere (door menselijke activiteit veroorzaakte) sporengassen dergelijke katalytische reacties kunnen veroorzaken en de ozonlaag kunnen afbreken. De Amerikaan van Mexicaanse afkomst Mario J. Molina en de Amerikaan Frank Sherwood Rowland ontdekten in 1974 dat dit inderdaad het geval is voor cfk's, waaruit zich via fotolyse chloorradicalen kunnen losmaken. De theorie van Crutzen werd in 1985 nogmaals bevestigd toen een groot gat in de ozonlaag boven Antarctica ontdekt werd. Het gevolg van die ontdekking was een drastische beperking in de toepassing van cfk's (toen voornamelijk gebruikt als drijfgassen in spuitbussen en als koelmiddel in koelkasten), waarna een langzaam herstel van de ozonlaag kon intreden.

Paul Crutzen is mede-uitvinder van de term Antropoceen: het geologische tijdperk dat begonnen is en waar de menselijke invloed op de planeet zo sterk is geworden dat we met zuiver geologische factoren niet meer alles kunnen verklaren.

Eerbewijzen (selectie)

In 1989 won Crutzen de Tyler Prize for Environmental Achievement.

In 1990 werd hij corresponderend lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen.

In 1995 won Crutzen de Nobelprijs voor Scheikunde voor zijn werk in de atmosferische chemie, samen met Rowland en Molina voor hun ontdekking welke chemicaliën betrokken zijn bij de afbraak van de ozonlaag. De Nobelprijs was niet alleen een persoonlijk succes voor Crutzen, maar vormde tevens de internationale erkenning van de atmosferische chemie als zelfstandige wetenschapsdiscipline.

Vanwege zijn wetenschappelijke verdiensten werd Cutzen in 1996 benoemd tot commandeur in de Orde van de Nederlandse Leeuw.

In 1999 werd hij buitenlands lid van de Russische Academie van Wetenschappen.

In 2006 werd hij buitenlands lid van de Royal Society.

In 2013 ontving hij een eredoctoraat van de Universiteit Maastricht.

Op 19 oktober 2017 werd hij benoemd tot erelid van de Koninklijke Nederlandse Chemische Vereniging (KNCV).

Op 24 december 2019 ontving Crutzen als tweede Nederlander ooit de Gouden Lomonosov-medaille van de Russische academie van wetenschappen.

Bron: Wikipedia, beschikbaar onder de licentie CC BY-SA 4.0.

In Memoriam weblink

nl.wikipedia.org/wiki/Paul_Crutzen

Foto's

Medeleven en bloemen 0

Het condoleanceregister van Paul Crutzen: betuig hieronder uw medeleven aan de nabestaanden, leg een bloem of steek een kaars aan.

  • TroostplekSterkte aan alle nabestaanden.

Betuig als eerste uw medeleven of leg een bloem.

Uw medeleven of een bloem

Wat wilt u plaatsen?
Hoe lang is uw bericht?
Kies een bloem

Alle 27

Rouwkransen 4

Rouwboeketten 3

Klassiek 20

Hoe lang blijft uw bloem liggen?

Vaker een bloem leggen? Word lid: dan legt u zoveel bloemen als u wilt, en ze blijven allemaal voor altijd liggen. € 6,00 per maand of € 60,00 per jaar. Lid worden (met een gratis account)

0 / 500 tekens

Troostplek is een plek om te gedenken. Berichten worden eerst gelezen en daarna geplaatst; berichten die daar niet passen, verwijderen wij zonder uitleg.

Uw bloem voor altijd laten liggenEen langer medeleven plaatsen

€ 3,95€ 3,45 eenmalig

  • Uw bloem wordt nu gelegd en is meteen te zien.
  • Zodra uw betaling binnen is, blijft hij voor altijd liggen.
  • Lukt het betalen niet, dan blijft hij een maand liggen, zoals een gratis bloem.
  • Uw medeleven wordt nu geplaatst. Tot uw betaling binnen is, zijn alleen de eerste 500 tekens te lezen.
  • Zodra uw betaling binnen is, is de hele tekst te lezen.
  • Liever gratis? Ga terug en maak uw bericht korter dan 501 tekens.
Hoe wilt u betalen?

Bij crypto betaalt u de transactiekosten van het netwerk zelf, bovenop het bedrag. Bij iDEAL en een bankoverschrijving zijn er geen extra kosten.

Bij een bankoverschrijving of crypto ziet u na het plaatsen hoe u betaalt. Vul uw e-mailadres in om dat ook per mail te krijgen.

Vaker een bloem leggen? Als lid legt u zoveel bloemen als u wilt, voor altijd, vanaf € 6,00 per maand.Vaker een langer bericht? Als lid schrijft u zo lang als u wilt, gratis, vanaf € 6,00 per maand. Lid worden

Melden

Past dit bericht of deze bloem niet op Troostplek? Na uw melding is het niet meer te zien, tot wij ernaar hebben gekeken.

Meld een fout of aanvulling

Over het register van Paul Crutzen. Vul in wat er anders moet; de rest mag leeg blijven.

Nu: Paul Crutzen

Nu: 3 december 1933

Nu: 28 januari 2021

Nu: Wetenschappers & uitvinders